غلامحسين افضل الملك
38
سفرنامه خراسان و كرمان ( فارسى )
« كال شور » است كه از شمال بجنوب ميرود . كال به زبان خراسانيان رودخانه است . در روى اين رودخانه پلى بزرگ بستهاند كه معروف به « پل ابريشم » است . اينكه پل ابريشم ميگويند محض آن است كه بالاى پل را باريك بستهاند ، بيشتر از سه ذرع عرض ندارد ، باريكى آن را به ابريشم تشبيه كردهاند . اين رودخانه كنون آب ندارد لكن در فصل بهار كه موقع طغيان آب و جريان انهار است فاضل آب ( خبوشان ) [ يا ] ( قوچان ) و ( بوزنجرد ) [ يا ] ( بجنورد ) و دره كز و جاجرم و كال شور سبزوار كه در يك فرسنگى سبزوار است و چناران و بعضى امكنهء ديگر به اين رودخانه آمده و آب آن شور شده به اراضى كوير مىرود . يك مثقال از اين آب ، باغات و دهات و اشجار جائى را مشروب نميسازد . تمام آب از اراضى كوير گذشته به نمكزار كاشان ميرود و بكوير آن سامان منتهى ميگردد . در عهد احمد شاه غازى و تيمور شاه كه از سلاطين افغان بودهاند تا پل ابريشم حد و سد ايران و افغان بوده كه از اينجا به بالا جزء افغان بوده است « 1 » از اين پل گذشتم نيم فرسنگ ديگر كه راندم بقلعه و كاروانسراى « صدرآباد » رسيدم ، قهوهخانه در آنجا بود از اسب پياده شده در كنار آن نشستم و چاى خوردم . صدرآباد كنون بيشتر از ده خانوار رعيت ندارد ، اين رعايا زراعت و باغات ندارند . قناتى از قديم داشتهاند كه آب شورى مىآمده و زراعت ميكردند ، چندى است كه پشتههاى قنات خوابيده ديگر آب باينجا نمىآيد . اهالى اينجا براى آب خوردن بقريهء « استربد » كه جزء بلوك « فرومد » و از توابع شاهرود است رفته مجانا از اهالى استربد آب گرفته نهرى انداخته بصدرآباد ميآورند و اين اوقات ده تومان باهالى استربد دادهاند و آب خريدهاند و باينجا آوردهاند كه آبانبار آنجا را پر كردهاند . سه خانواده در اينجا ساكن است كه در فرومد و دو فرسنگى اين
--> ( 1 ) - مدرك گفته مؤلف معلوم نشد ، اين اندازه كه نگارنده اطلاع دارد احمد خان ابدالى ميخواست اين نقاط را بگيرد اما از محمد حسنخان قاجار شكست خورد . سلطنت ممتد شاهرخ هم در خراسان هرچند به صورت يك قلمرو واسطه پوشالى ، بوده است دليل براينست كه گفتهء مؤلف قابل ترديد كلى است .